PL  |  EN  |   DE |   ES

Park i Pałac w Ponarach

Park i Pałac w Ponarach

Ponary – (niem. Ponarien) zwane również Panarion, Ponargen (1337 r.), Panarigen, Panarien (1371 r.), Panargen (1427 r.) – to osada położona w województwie warmińsko-mazurskim, powiecie ostródzkim i gminie Miłakowo. Leży w historycznym regionie Prus Górnych (niem. Oberland), późniejszych Prus Wschodnich (niem. Ostpreußen).
Okolice wsi zamieszkane były już w epoce brązu, na co wskazują odkryte w najbliższej okolicy liczne kurhany z pochówkami. W samych Ponarach odkryto 5 kurhanów i cmentarzysko ciałopalne. Jeden z kurhanów, położony w odległości około 0,5 km na północ od miejscowości, usypano na szczycie wzgórza. Oplata go swoimi korzeniami potężna, stara lipa – drzewo w religii Prusów otaczane świętością i utożsamiane z symbolem kobiecości.
Ponary nazwę swoją wzięły od jeziora Narie, nad którym są położone (przedrostek „pa” oznacza „nad”). Pierwsze wzmianki o tutejszych dobrach ziemskich pochodzą z 1334 r. W 1337 r. w księdze czynszowej obszarów komturii elbląskiej wspomniane jest, że „Prusowie Neosude, Allemannyn i Hannus otrzymali 7 łanów w Ponarien na prawie rycerskim. Posiadłość znajdowała się na południowy zachód od Royen (Roje). W 1350 r. Ponary należały do komandorii zakonu krzyżackiego w Elblągu. W rejestrze odsetek kancelarii miasta Miłakowo z 1448 roku, wśród wymienionych 15 wiosek znalazły się m.in. Ponary (Ponarien). W księdze czynszowej obszarów komturstwa elbląskiego można wyczytać, że „[…] gmina zapłaciła na Matki Boskiej Gromnicznej 2 marki za 2 łany, które zakon krzyżacki przekazał jej ze wsi Ponary. Całkowity czynsz z wioski określony został na 63 marki 2 skot. Wioska po raz pierwszy ujęta została w księdze czynszowej z 1406 roku”.
Majątek w Ponarach rozbudował się w 2 poł. XIX w. i obejmował całe jezioro Narie. W 1782 r. w Ponarach zanotowano 12 „dymów”, wliczając w to folwarki, w 1817 r. – 18 dymów ze stu mieszkańcami, w roku 1858 – 13 gospodarstw domowych z 201 mieszkańcami. W roku 1939 we wsi było 67 gospodarstw domowych z 277 osobami.
Obok pałacu zlokalizowana jest kuźnia z 1861 r. (obecnie w ruinie).

W XVI w. majątek Ponary znajdował się w posiadaniu rodziny Behrenreuter (Przyjemskich) herbu Rawicz, zaś w XVII w. przeszedł na własność rodu Schulz von Ascheraden. „Obecne budynki mieszkalne zajmowane przez właścicieli zostały zbudowane pod koniec XVI wieku przez baronową Schulz von Ascheraden. Z dawnych posiadłości tej rodziny wywodzą się ponarskie dobra rodziny von der Groeben”. Schulz von Ascheraden to pierwotnie czeska rodzina szlachecka „von Schoultze” z okolic Pragi, która wskutek wojen religijnych musiała opuścić Czechy i osiadła najpierw w Polsce, a później w Inflantach.
W wyniku dokonanej w XVII w. rozbudowy istniejącego wcześniej późnogotyckiego dworu rodziny von Schoultze powstał okazały pałac.
Pod koniec XVII w. Ponary kupił Friedrich von der Gröben (Groeben). Von der Groebenowie, w tamtym okresie, byli jednym z najważniejszych i najbogatszych rodów pruskich. „Związki rodziny von der Groben z Polską sięgają przełomu XVI i XVII w. Znana i opisana w polskiej literaturze historycznej jest przede wszystkim działalności wybitnego polityka Ottona (1567— 1649), rzecznika powiązania Prus Książęcych z Polską i przywódcy opozycji Stanów Pruskich. Znana jest również, zwłaszcza w opracowaniach z dziedziny historii wojen i wojskowości, postać Fryderyka (1645—1712), znakomitego oficera Jana III Sobieskiego i komendanta wojsk koronnych cudzoziemskiego autoramentu. Poza hasłem w Polskim słowniku biograficznym jego działalność nie doczekała się jednak żadnego opracowania. Tymczasem nie stanowiła ona wcale pojedynczego epizodu w dziejach rodziny von der Groeben. Według tradycji rodzinnej kilkunastu jej przedstawicieli służyło w wojsku polskim w II połowie XVII i na początku XVIII w.” .
Friedrich von der Groeben, który brał udział w walkach przeciw Turkom i Tatarom na Podolu i Ukrainie oraz uczestniczył w wyprawach króla Sobieskiego do Mołdawii, w 1683 r. dowodził oddziałem jazdy w bitwie pod Wiedniem. Dziesięć lat po wiktorii wiedeńskiej Groeben został mianowany generałem lejtnantem i komendantem wojsk koronnych cudzoziemskich, króla Jana III Sobieskiego . Po śmierci króla i zakończeniu wojny z Turcją, wrócił do Prus. Zakupił majątki w Łabędniku, Nowej Wiosce, Łodygowie i Ponarach, które na mocy testamentu rozdzielił pomiędzy czterech bratanków. Charakter wszystkich pięciu rezydencji cechowały prostota i skromność. Ponary odziedziczył w 1689 r. Heinrich Wilhelm von der Groeben.
Ponary stały się własnością rodziny von der Groeben na ponad dwieście lat – od 1701 r. do 1945 r. W 1711 r. ustanowiono w Ponarach majorat. Ostatnim właściciel Ponar, hrabia Konrad Karl von der Groeben (1918 – 2005), opuścił Ponary wraz z żoną Marią Agnes Grafin von Lehndorf w styczniu 1945 r., zanim nadeszli Rosjanie. W pałacu pozostała jedynie służba, matka Benita Agnes z domu Finck von Finckenstein i jej córka Benita von der Groeben, urodzona w 1919 roku.
Po wojnie pałac w Ponarach został znacjonalizowany i przez wiele lat mieścił się tu ośrodek wypoczynkowy zakładów Metron z Torunia. Dwukrotnie remontowany, obecnie jest własnością prywatną.

Pierwsza inwentaryzacji otoczenia pałacu, wykonana przez Johanna Larassa w 1862 r., wskazuje na pozostałości ogrodu barokowego z prostopadłymi drogami na skarpie, na tyłach pałacu, z alejką zakończoną okrągłym placykiem przy południowo-wschodniej granicy parku i elementami późniejszego parku krajobrazowego ze swobodnie wijącymi się drogami.
Park, w obecnym kształcie, zaprojektowano w marcu 1863 r. dla ówczesnego właściciela majątku hrabiego Artura von der Gröben, w dominującym w XIX wieku stylu krajobrazowym. Formą nawiązuje do niemieckich ogrodów związanych z berlińsko-poczdamskim środowiskiem projektantów skupionych wokół Petera Josepha Lenne, u którego Johann Larass pobierał nauki. Ma rozbudowany system komunikacyjny prowadzony dynamiczną kaligraficzną linią, charakterystyczną dla ogrodów obwodnicowych.
Larass zachował w tej części parku symetryczny, barokowy układ dróg i uzupełnił go miękkimi liniami ścieżek. Łączą one prostopadłe relikty barokowe, wyznaczające wnętrze ogrodowe, które opada w stronę jeziora Narie. Dominantę założenia stanowił pałac, widoczny z drugiego brzegu jeziora.


Adres siedziby:
Ponary 4B, lok 2

14-310 Miłakowo
Telefon:
+48 604 122 261
fundacja@palacponary.pl
Copyright 2020 © Fundacja Pałac Ponary. Wszelkie prawa zastrzeżone.